«کارآفرینی فرهنگی و صنایع خلاق»

دکتر مهدی کاظمی، دانشیار

دکتر امین‌رضا کمالیان، دانشیار

محدثه طالبی‌زاده، دانشجوی کارشناسی‌ارشد مدیریت کارآفرینی

 

مقوله‌ی هنر و فرهنگ، از نظر بسیاری از افراد یک موضوع با محور روشنفکری و یا سرگرمی محسوب می‎شود. نتیجه‌ی این تفکر تاکنون، آن بوده که سهم هنر و فرهنگ در اقتصاد کشور یک سهم حاشیه‌ای بوده است. اما این مسئله در سال‌های اخیر تغییر کرده و به‌سوی یک تحول بزرگ حرکت کرده است. در حال حاضر، بخش فرهنگ و هنر یک بخش رشدیابنده است که با سرعتی بیش از سایر بخش‌های اقتصادی در حال توسعه است…

در سال ۲۰۰۲ دیوید هسموندال برای اولین‌بار از عبارت «صنایع فرهنگی» استفاده کرد. مفهوم «اقتصاد خلاق» که با مفهوم «صنایع فرهنگی» گره خورده، به دسته‌ای از فعالیت‌های اقتصادی گفته می‌شود که معطوف به خلق دانش و اطلاعات هستند. شکل‌گیری چارچوب و نظریات مفهوم «اقتصاد خلاق» بیش از هر چیز دیگری مدیون تلاش‌ها و ایده‌های جان هاوکینز است که در کتاب خود با عنوان «اقتصاد خلاق» بیان می‌کند که این ایده‌های جدید هستند که منبع موفقیت به‌شمار می‌روند و نه پول و ابزار.

اقتصاد خلاقی که هاوکینز از آن صحبت می‌کند، شامل حوزه‌هایی از قبیل تبلیغات، معماری، هنر، صنایع دستی، طراحی، مُد، فیلم، موسیقی، هنرهای نمایشی، چاپ و نشر، توسعه و تحقیق (R & D)، نرم‌افزار، اسباب‌بازی‌ها، بازی‌های کامپیوتری و تلویزیون می‌شود.

از دهه‌ی ۱۹۹۰ به این سو و همزمان با انتقال شتاب‌زده‌ی جوامع پیشرفته از اقتصاد صنعتی به اقتصاد پساصنعتی و رونق روزافزون مفهوم «اقتصاد دانش‌بنیان»، دنیای غرب کانون نگاه خود را از صنایع سخت یا طبیعت‌محور به صنایع نرم یا انسان‌محور تغییر داد. در میان صنایع و فناوری‌های هشت‌گانه‌ی نرم، اولویت کلیدی دنیای غرب و اغلب اقتصادهای پیشرفته در آسیا، به صنایع فرهنگی یا صنایع خلاق تعلق گرفته است.

واقعیت این است که جهان نظامی حاصل از جنگ سرد، از دهه‌ی ۱۹۸۰ میلادی به یک جهان با صبغه‌ی اقتصادی تبدیل شد و اکنون روندهای کلان حاکی از آن هستند که بشر به سوی یک جهان فرهنگی پیش می‌رود.

اما مفهوم دیگری که در این رابطه مطرح است، مفهوم «کارآفرینی فرهنگی» است. کارآفرینی فرهنگی در ایده‌های پل دیماگیو ریشه دارد. او در سال ۱۹۸۲ مقاله‌ای با عنوان «کارآفرینی فرهنگی در بوستون قرن نوزدهم» منتشر کرد. او در آنجا راجع به مفهوم «سرمایه‌ی فرهنگی» سخن گفت.

مفهوم «کارآفرینی فرهنگی» در رویکرد اقتصادی خود عبارت از فرآیند تولید کالاهای اقتصادی با استفاده از عوامل مختلف تولید است. کارآفرینی فرهنگی به‌معنای فرآیند تولید کالاها و خدمات فرهنگی با استفاده از عوامل مختلف تولید و خدمات است و می‌تواند به گونه‌ای ویژه ایده‌های فرهنگی را به سرانجام برساند.

اما «صنایع خلاق» مفهومی است که ابتدا در انگلستان در سال ۲۰۰۱ مطرح شد و پس از آن در سایر کشورها مورد توجه قرار گرفت. مطابق یک تعریف، صنایع خلاق کالاها و خدماتی هستند که ارزش اصلی آن‌ها از ویژگی‌های زیباشناختی‌شان سرچشمه می‌گیرد. علاوه بر هنرهای مرسوم، حوزه‌های مرتبط با رسانه و فناوری‌های جدید نیز در دایره‌ی صنایع خلاق جای می‌گیرند. ظهور این صنایع، نشان‌دهنده‌ی اهمیت اقتصادی در حوزه‌ی فرهنگ‌، ایده، خلاقیت و نوآوری است. آن چیزی که موفقیت این بعد از اقتصاد را تضمین می‌کند، خلاقیت، مهارت و علاقه‌ی افراد است.

برای رسیدن به درک نظام‌مند از ویژگی‌های ساختاری صنایع خلاق، مدل‌های مختلفی وجود دارد که مدل وزارت فرهنگ انگلیس (موسوم به مدل DCMS)، مدل متون سمبلیک، مدل دایره‌های هم‌مرکز و مدل کپی‌رایت سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) از این جمله‌اند.

تفکیک دو مفهوم «صنایع فرهنگی» و «صنایع خلاق» کار راحتی نیست و اجماع واحدی بر تفکیک این دو مفهوم وجود ندارد. بر اساس یک دیدگاه، می‌توان صنایع فرهنگی را زیرمجموعه‌ای از صنایع خلاق به‌شمار آورد (سندشناخت صنعت فرهنگی، ۱۳۸۷: ۳۷).

نتیجه‌گیری:

در آینده‌ای نه چندان دور، این فناوری‌های نرم یا صنایع خلاق هستند که تعیین‌کننده‌ی اصلی قدرت اقتصادی و نظامی کشورها خواهند بود. صنایع خلاق علاوه بر فراهم‌آوردن ظرفیت‌های مناسب برای اشتغال و کاهش بیکاری، به توسعه و تنوع اقتصادی نیز کمک می‌کنند. بخش فرهنگی فرصت‌های اقتصادی نامحدودی را پیش‌رو قرار می‌دهد. تقویت و به‌کارگیری مهارت‌ها و توانایی‌های کارآفرینی فرهنگی به اقتصاد کشور جان تازه‌ای خواهد بخشید و محصولات جدیدی را که قابلیت رقابت در بازارهای جهانی داشته باشند، ایجاد خواهد کرد.

صنایع خلاق، مؤثرترین وسیله برای حفظ فرهنگ‌های محلی موجود و بازسازی فرهنگ‌های فراموش‌شده نیز هستند و از این زاویه، کشورهایی که خود را صاحب تمدن کهن و فرهنگ غنی می‌دانند، از سرمایه‌ی اولیه‌ی قابل‌توجهی برای رقابت در این عرصه بهره‌مند خواهند بود.

برای دانلود فایل کامل این مقاله، نوشته‌ی دکتر مهدی کاظمی، دکتر امین‌رضا کمالیان و خانم محدثه طالبی‌زاده، اینجا کلیک کنید