سلسله گفتگوهای “ماهنامه جوان” پیرامون مقولات فرهنگی | ۱

هادی طالبیان

 

یکی از مهم‌ترین تکالیف ما در درجه‌ی اول مهندسی فرهنگ کشور است، یعنی مشخص کنیم که فرهنگ ملی، فرهنگ عمومی و حرکت عظیم درون‌زا و ضرورت‌بخش و کیفیت۲بخشی که اسمش فرهنگ است و در درون انسان‌ها و جوامع به وجود می‌آید، چگونه باید باشد، اشکالات و نواقصش چیست و چگونه باید رفع شود، کندی‌ها و معارضاتش کجاست؟

مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای شواری عالی انقلاب فرهنگی؛ ۸/۱۰/۸۳٫

 

موضوع مهندسی فرهنگی با تأکیدات مقام معظم رهبری، در حال تبدیل شدن به یکی از گفتمان‌های غالب در سطح جامعه است. بسیاری بر این اعتقادند که اگر نگاه سیستماتیک به فرهنگ داشته باشیم، آن را تابع قواعد و نظم خاصی می‌بینیم و این نظم و قاعده قابل شناسایی و هدایت به منظور طراحی و تدوین راهکارهایی برای رسیدن به وضعیت مطلوب است و با همین نگاه فرهنگ‌پژوهی را پیشنهاد و مطلوبیت ذاتی آن را در خدمت به مهندسی فرهنگی می‌دانند.

به هر حال آن‌چه واضح است و در کلام رهبری نیز به عنوان گام اول در فرآیند مهندسی فرهنگی به حساب می‌آید، شناخت به موقع مسائل فرهنگی و تبدیل آن به سوال‌هایی صریح و شفاف و به دنبال آن سیاست‌گذاری مناسب جهت پاسخ‌گویی فعال به آن‌هاست.

نظر به اهمیت این موضوع و جایگاه شورای عالی انقلاب فرهنگی در سیاست‌گذاری پیرامون این بحث، گفت‌وگویی را با دکتر بابک نگاهداری، معاونت ارتباطات این شورا، ترتیب دادیم که در ادامه تقدیم می‌شود:

 

تعریف شما از مسأله‌شناسی فرهنگی و سطوح آن چیست؟ و تفاوت فرآیند مسأله‌شناسی فرهنگی با فرآیند مسأله‌شناسی در حوزه‌های دیگر را در چه می‌دانید؟

مسأله‌ی فرهنگی نوعی اختلال در نظام فرهنگی و اجتماعی است که می‌تواند سبب ایجاد بحران یا بی‌تعادلی ساختی در یک جامعه گردد. یک مسأله‌ی فرهنگی وقتی که به یک بحران اجتماعی تبدیل می‌شود، در خودِ آگاهی‌بخش اعظم افراد جامعه به عنوان یک معضل شناخته می‌شود. مسائل فرهنگی می‌توانند از موانع توسعه به حساب آیند. مسائل فرهنگی از جمله پدیده‌های جمعی‌اند و در یک فرآیند تاریخی مشخص پدید می‌آیند.

این دسته از مسائل قابل تجربه و واقعی‌اند و می‌توانند بر حسب زمان و مکان تغییر یابند و در درون هر جامعه و حتی در بین جوامع مختلف بسیار گوناگون باشند. نباید آن‌ها را بی‌ریشه و غیرقانون‌مند تلقی کرد. باید دانست که این دسته از مسائل تحت شرایط و مقتضیات اجتماعی و تاریخی و فرهنگی خاص پدید می‌آیند و تغییر و تحول پیدا می‌کنند. نکته‌ی دیگر این است که مسائل فرهنگی چند بعدی‌اند و در سطوح گوناگون حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی ریشه دارند. بنابراین باید با نگاهی چندبعدی و تخصصی به حل آن‌ها پرداخت. یک موضوع ممکن است با رویکرد دین‌شناختی مسأله تلقی شود، ولی از جنبه‌ی جامعه‌شناختی و روان‌شناسی مسأله نباشد. لذا در تعیین و تحلیل مسائل فرهنگی باید نگاهی جامع داشت.

 

از نگاه جناب عالی مهم‌ترین مسائل فرهنگی کشور در حوزه‌ی جوانان چیست؟

می‌توان گفت عمده‌ترین مسأله‌ی جوامعی که دارای جمعیت جوان هستند، مسائل فرهنگی است که به عنوان زیربنا و بسترساز سایر مسائل نیز عمل می‌کنند. از سوی دیگر فراوانی جمعیت یک کشور می‌تواند منجر به تغییر نگرش‌ها، باورها و گرایش‌های افراد جامعه و نیز نوجوانان و جوانان گردد. جوانان اصولاً به دلیل داشتن نگاه آرمانی و نیروی جوانی، سرمایه عظیمی برای پیشرفت کشور محسوب می‌شوند. امروز سطح تحصیلات در جامعه‌ی جوان ما بسیار بالاست. ضمن این‌که انگیزه‌ی فعالیت نیز به همین نسبت بالاست. نیروی انسانی مهم‌ترین عامل در میان عوامل توسعه است. یکی از دلایل رشد سریع کشور ما در ابعاد مختلف به ویژه در بعد علمی وجود همین نیروی جوان با استعداد در کشور است. استفاده درست از این پتانسیل می‌تواند بر سرعت پیشرفت کشور بیفزاید. اما در کنار این ظرفیت‌ها ما با مسائل دیگری هم در حوزه‌ی جوانان مواجه هستیم. به دلیل این‌که جوانان اصولاً نوگرا و خواهان تغییرات جدید هستند، در برخی از آنان این باور شکل گرفته که هر چه از گذشته باقی مانده، نامطلوب و شایسته‌ی دفع و طرد است. ریشه ی این باور را باید در فرآیند فرهنگ پذیری فرد و اثر پذیری از فرهنگ بیگانه و فرهنگ سازی رسانه های گروهی در عصر حاضر جست و جو کرد. پایبندی کمتر نسبت به هنجار ها و ارزش های اخلاقی و اجتماعی جامعه، آنها را وارد چالش های سنگین با خود و جامعه می کند. متمرکز بودن بیکاری در سنین جوانی، طولانی شدن ایام بیکاری، رسوخ بیکاری در دانش آموختگان عالی و در یک کلام نامناسب بودن وضعیت اشتغال از جمله مشکلات مهم جوانان است که می تواند در نهایت باعث گرفتار شدن آنها در دام پدیده هایی چون اعتیاد، خلافکاری، قانون ستیزی و هنجار شکنی گردد. نباید از این حقیقت غافل شد که نوجوانی و جوانی دوران شور و نشاط، فعالیت و انرژی و امید و آرزو و از یک سو تردید، تزلزل و یاس از سوی دیگر است. این کش و قوس و رفت و برگشت در واقع از عدم شکل گیری شخصیت و ناپایداری آن خبر می دهد. طولانی شدن این درگیری به بحران هویت منجر می شود. زمانی که افراد در فرآیند های اجتماعی و فرهنگی، نسبت به هویت خویش دچار ابهام، شک و تردید شوند و در عین حال قادر به کسب هویت جدید نیز نباشند؛ دچار سرگردانی، بلاتکلیفی و تعلیق می شوند. نباید از یاد برد که دوران نوجوانی و جوانی در تمام زمان ها و جامعه ها مشکلات و نیاز های خاص خود را دارد. بسیاری از آسیب شناسان اجتماعی این دوران را یک دوره ی انتقالی همراه با بحران می دانند. نوجوانان و جوانان در این دوره ی انتقالی به خاطر تغییر و تحولات زیستی، اجتماعی و روانی دارای نیاز ها، توقعات و انتظاراتی هستند که عدم درک درست آن از سوی بزرگسالان مشکلات آنها را پیچیده تر می سازد.

 

فرآیند حل یک مسأله را چگونه تحلیل می کنید؟

اصولا حل مسائل فرهنگی و اجتماعی از دیگر مسائل جدا نیست. حل هر مسأله نیازمند تحقیق است. طبعا هیچ پژوهشی نمی توانداز دانش بی نیاز باشد. از طریق دانش که پشتوانه ی مهم هر تحقیق است می توانیم به کشف روابط پنهان میان پدیده های گوناگون علمی، اجتماعی و فرهنگی دست یابیم. و در نهایت یک مسأله را بدین طریق حل کنیم. از طرف دیگر همچنان که می دانیم پدیده های اجتماعی و فرهنگی بر خلاف پدیده های طبیعی تک علیتی نیستند. در فرآیند برخورد با یک مسئله یکی از نکات مهم شناخت مسأله و تجزیه و تحلیل دقیق داده های گرد آوری شده است. استفاده از روش تحلیل کیفی و عقلی می تواند در این زمینه بسیار مفید باشد. باتو جه به اینکه دشوار ترین قسمت هر بررسی شروع آن است باید همواره بکوشیم بر اساس شناخت دقیق مسأله و تعیین و تبیین ابعاد و خصوصیات آن بهترین و مناسب ترین شیوه را برای حل آن انتخاب کنیم. عدم آگاهی لازم از شرایط پیدایش پدیده ها و مسائل اجتماعی و فرهنگی می تواند محقق را در شناخت دقیق و حل نهایی و صحیح یک مسئله نا کام سازد. در برخی از مطالعات به ویژه مطالعات کاربردی جهت حل بهتر مسائل نیاز به اطلاعات تفصیلی تری وجود دارد. در این رابطه یک محقق می تواند با انجام مطالعات توصیفی نوع روابیط بین متغیر ها را به خوبی دنبال کند و متغیر اصلی موثر بر پدیده ها و مسائل فرهنگی و اجتماعی را پیدا کند. ساده انگاری و عدم اشراف بر مفاهیم و پدیده های مختلف فرهنگی و اجتماعی و عدم دسترسی به اطلاعات دقیق و نسبتاً کامل راجع به این پدیده ها و مسائل می تواند سبب نا کار آمدی و عدم تاثیرگذاری یک تحقیق گردد. به هر حال یک محقق موفق زمانی می تواند به کار خود اعتماد کند و آنرا مفید و اثر گذار بداند که از شیوه های علمی معمول تحقیق بیشترین بهره را برده باشد، به گونه ایی که در پرتو اتخاذ چنین شیوه هایی، آشنایی با پدیده های معین و ترسیم دقیق خصوصیات و صفات و تعیین تعداد دفعات تکرار یک پدیده یا مسائل حاصل گردد.

 

آیا در کشور مکانیزمی جهت شناسایی به موقع مسائل فرهنگی وجود دارد؟

شورای عالی انقلاب فرهنگی با طراحی و تصویب شیوه نامه ی رصد فرهنگی و راه اندازی مرکز مطالعات راهبردی دبیر خانه شورای عالی در صدد است با رصد متغیرهای استراتژیک حوزه ی فرهنگ به شناسایی و ارایه ی راهکار و مواجهه ی صحیح با آنها بپردازد. مسائل فرهنگی وقتی در پیکره ی یک جامعه ی انسانی بروز و ظهور پیدا می کنند، طبعا به صورت ناگهانی و یا بدون سابقه و پیشینه نیست. بنابراین باید گفت بروز مسائل فرهنگی در کنار دیگر مسائل در یک اجتماع همواره تابع و پیامد علل و شرایط خاص و مشخص است و به همین دلیل همواره باید در برخورد با آنها کاملا دقیق و بر اساس شناخت تمامی عوامل درونی و بیرونی تاثیر گذار در بروز آنها عمل کرد. اینکه آیا در کشور مکانیزمی جهت شناسایی به موقع مسائل فرهنگی وجود دارد یا نه می توان گفت که قطعا در هر جامعه ای به ویژه آن دسته از جوامع که مبانی و بنیاد های فکری و اجتماعی شان بر پایه ی فرهنگ و دین بنا شده باشد از حساسیت های قوی و شایسته جهت شناسایی و برخورد به موقع با مسائل فرهنگی وجود دارد و به دنبال وجود یک چنین حساسیتی، کاملا منطقی و طبیعی به نظر می آید که ساز و کار های لازم و مکانیزم های مناسب وجود داشته باشد. در این رابطه می توان گفت وجود نهاد ها و دستگاه های مختلف فرهنگی و اجتماعی در سطح جامعه به خوبی مبین آن است که در برخورد و شناسایی مسائل فرهنگی مکانیزم های لازم تعیین و تثبیت شده است. البته نمی توان گفت که به شکل ایده آل و کاملا بی عیب و نقص؛ این مکانیزم ها به رسالت و نقش مطلوب و سازنده ی خود در هر زمان و هر مکان عمل می کنند. ولی وجودشان قابل انکار نیست. واضح است هر مکانیزمی جهت پویایی و کار آمدی خود نیازمند به تکمیل در مواجهه با مسائل جدید به ویژه در حوزه فرهنگ و اجتماع باید بتواند با شناخت شرایط و اوضاع و احوال واکنش لازم و مناسب را از خود نشان دهد. مسایل فرهنگی با توجه به ساختار و ویژگی های خاص خود نیازمند به مکانیزم های کاملا ویژه ای هستند؛ به عبارت دیگر نمی توان با مسائل فرهنگی هرگز به شکل مکانیکی به دور از اصول علمی و انسانی برخورد کرد. بدین معنا که باید همیشه با لحاظ کردن بسیاری از ظرایف و دقایق لازم با این مسایل برخورد کرد.

مسایل فرهنگی در برخی اوقات آن چنان پیچیده و چند لایه است که بررسی و شناخت آن ها به زمینه های تخصصی خاص و مطالعات پر دامنه ای نیازمند است به عبارت دیگر ورود به حوزه ی مسایل فرهنگی و تلاش برای شناخت خاص و مطالعات پر دامنه ای نیازمند است به عبارت دیگر ورود به حوزه ی مسائل فرهنگی و تلاش برای شناخت و رفع آنها بدون بهره گیری از علوم تخصصی و مطالعات میان رشته ای امر بیهوده ای است. بنابراین تجهیز و تقویت دستگاه های متولی و نهاد ها و مراکز علمی، فرهنگی و پژوهشی تعریف شده در کشور به عنوان عوامل اصلی شناسایی و حل مسایل فرهنگی و استفاده از تجارب و نظرات مفید و مثبت می تواند سبب تقویت و کار آمدی موثر مکانیزم های شناسایی به موقع مسائل فرهنگی جامعه گردد.

 

تا چه میزان مولفه های سند چشم انداز بیست ساله ی نظام را، در کاهش عوارض مسائل فرهنگی کشور مناسب می دانید؟

همچنان که از مفاد و محتوای سند چشم انداز بر می آید اهداف اصلی کشور فرهنگی است و این نظام ساخته ی فرهنگ و ارزش های اسلامی است و به عبارت دیگر فلسفه وجودی نظام این است که فرهنگ و ارزش های اسلامی را ترغیب و ترویج کند.

چشم انداز بحثی نسبتا نو در عرصه ی حل مسایل جوامع انسانی است که بی تردید نمی تواند به صورت کامل با الگو های سابق تطابق داشته باشد. نکته ی مهم در این بحث، اصلاح و ارتقای نگرش و بینش و سپس روش های فردی، گروهی، ملی و جهانی در خصوص برخورد با بحران ها و چالش هاست. با توجه به ماهیت بحث چشم انداز، فرهنگ، جایگاهی محوری دارد.

با توجه به محوریت اصل فرهنگ در نظام اسلامی و مفاد و اولویت های سند چشم انداز باید همواره تلاش دستگاه های فرهنگی کشور بر رشد و ارتقاء همه جانبه و مستمر وضعیت فرهنگی جامعه به عنوان مبنا و معیار توسعه در تمامی حوزه های دیگر اجتماع مصروف و متمرکز گردد. آنچنان که از مفاد سند چشم انداز بر می آید اگر بخواهیم در طی بیست سال آینده جامعه اسلامی ایران را به سطحی از رشد و توسعه برسانیم که کشوری پیشرفته و دارای رتبه نخست اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه باشد وبتواند خود مولد دانش و تکنولوژی و برخوردار از سلامت، رفاه، امنیت و فرصت های برابر، و رها از فقر، فسادو تبعیض گردد لازمه اش آن است که بتواند فرهنگ را سرلوحه ی تمامی برنامه های گوناگون در دیگر حوزه های زندگی اجتماعی قرار دهد.

 

بسیاری بر این باورند که نوعی آنارشیسم بر فضای خدمت رسانی سازمان های فرهنگی حاکم است، به این معنا که هم پوشانی میان سازمانی و سامانه ای هدفمند از داخل سازمان را هدایت و حمایت نمی کند. با توجه به توصیه رهبری به شورا مبنی بر اینکه شورای عالی باید ستاد علمی و فرهنگی دستگاه های کشور باشد به اقدامات انجام شده در این زمینه اشاره فرمایید.

پیرو رهنمود های مقام معظم رهبری و تاکید معظم له بر هماهنگی و مدیریت کلان دستگاه های فرهنگی کشور و تصویب آن از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی، کارگروهی تحت عنوان «هماهنگی کلان دستگاه های فرهنگی کشور» در دبیرخانه این شورا تشکیل و با برگزاری جلسات و نشست های متعدد به بحث و بررسی پیرامون وظایف دستگاه های فرهنگی کشور پرداخته است. فلسفه ی وجودی این کارگروه، نظم دهی و انسجام بخشی به مجموعه ی فعالیت های فرهنگی ای است که توسط دستگاه های مختلف فرهنگی اعم از دولتی، نیمه دولتی و نهاد های مختلف انجام می پذیرد.

بررسی وضعیت مطلوب دستگاه های فرهنگی کشور و محدوده ی فعالیت های فرهنگی در نظام جمهوری اسلامی، بحث و بررسی در مورد ادغام بعضی دستگاه ها با یکدیگر به منظور جلوگیری از موازی کاری و ضرورت ارزیابی عملکرد و آسیب شناسی آنها، بررسی آماری دستگاه های فرهنگی کشور ( اعم از دولتی و غیر دولتی ) و تعیین فهرستی از دستگاه هایی که به امور فرهنگی می پردازند، بررسی نتایج تحقیقات انجام شده در دبیرخانه ی شورای عالی انقلاب فرهنگی در زمینه ی نهاد های فرهنگی و توزیع نهاد های رسمی فرهنگی کشور، بحث و بررسی در مورد عملیاتی کردن مدیریت کلان دستگاه های فرهنگی و ترسیم نقشه ی مهندسی فرهنگی کشور بر عهده ی کارگروه مدیریت کلان دستگاه های فرهنگی کشور است.

احصاء دستگاه های مهم فرهنگی در حوزه سیاستگذاری و حوزه ی اجرای عملیات، جهت حذف هم پوشانی ها، بررسی وضعیت موجود ساختار های نظام فرهنگی کشور و شرح وظایف ساختار ها و نحوه ی سیاستگذاری حوزه ی فرهنگ کشور، چگونگی هماهنگی و مدیریت کلان دستگاه های فرهنگی کشور، بررسی ساز و کار لازم برای هماهنگی دستگاه ها و رسیدن به هدفی به نام چشم انداز، آسیب شناسی وضع موجود و اصلاح تداخل آنها بر عهده ی این کار گروه است.